در اعماق جنگلهای آفریقا، جایی که شامپانزهها – نزدیکترین خویشاوندان ژنتیکی انسان – زندگی میکنند، یک راز پنهان در رژیم غذاییشان نهفته است. تحقیقات اخیر نشان میدهد که این موجودات هوشمند، بدون اینکه آگاهانه به دنبال مستی باشند، روزانه مقدار قابل توجهی الکل از طریق میوههای رسیده و تخمیرشده دریافت میکنند. این یافته نه تنها رفتار طبیعی شامپانزهها را روشن میسازد، بلکه دریچهای به گذشته تکاملی باز میکند و توضیح میدهد چرا انسانها هزاران سال است که به الکل علاقهمند شدهاند. به عنوان یک کارشناس علوم زیستی، این کشف را نشانهای از پیوند عمیق میان رژیم غذایی اجداد و رفتارهای امروزی میدانم؛ رفتاری که از فرضیه “میمون مست” الهام گرفته و میتواند به درک بهتر اعتیاد و مصرف الکل در جامعه انسانی کمک کند.
فرضیه میمون مست: ریشههای تکاملی علاقه به الکل
فرضیه میمون مست، که توسط رابرت دادلی – زیستشناس برجسته دانشگاه کالیفرنیا، برکلی – در سال ۲۰۱۴ در کتابش با عنوان “میمون مست: چرا ما الکل مینوشیم و سوءمصرف میکنیم” مطرح شد، ادعا میکند که جذابیت انسان نسبت به الکل به ۱۸ میلیون سال پیش بازمیگردد. در آن دوران، اجداد بزرگ میمونها با مصرف میوههای تخمیرشده، که به طور طبیعی حاوی اتانول (الکل اتیلیک) بودند، با این ماده روانگردان آشنا شدند. این فرضیه بر پایه این ایده استوار است که بوی الکل، سیگنالی برای یافتن میوههای شیرین و رسیده بوده و به اشتراکگذاری غذا در گروههای اجتماعی کمک میکرده است.
در ابتدا، منتقدان این ایده را رد میکردند و میگفتند میمونها به اندازه کافی میوههای تخمیرشده نمیخورند تا اثری داشته باشد. اما شواهد دو دهه اخیر، از جمله مشاهدات میدانی در آفریقا، این شکها را برطرف کرده است. حالا، مطالعهای جدید در مجله Science Advances، با همکاری دادلی و الکسی مارو، برای اولین بار مقدار دقیق مصرف الکل شامپانزههای وحشی را اندازهگیری کرده و فرضیه را با دادههای علمی محکم پشتیبانی میکند. این تحقیق نشان میدهد که الکل در رژیم غذایی شامپانزهها نه اتفاقی، بلکه بخشی منظم از زندگیشان است و میتواند توضیحدهنده علاقه ژنتیکی بشر به نوشیدنیهای الکلی باشد.
روششناسی تحقیق: چگونه مصرف الکل شامپانزهها اندازهگیری شد؟
پژوهشگران برای دستیابی به این نتایج، به دو جمعیت شامپانزه در آفریقا – یکی در پارک ملی کیباله اوگاندا (Ngogo) و دیگری در پارک ملی تای ساحل عاج (Tai) – روی آوردند. این مناطق، زیستگاههای طبیعی شامپانزههای شرقی (Pan troglodytes schweinfurthii) و غربی (Pan troglodytes verus) هستند. روش کار به شرح زیر بود:
- جمعآوری نمونهها: بیش از ۵۰۰ نمونه از پالپ میوههای افتاده زیر درختان، که شامپانزهها اخیراً از آنها خورده بودند، جمعآوری شد. این میوهها بلافاصله در ظروف هواگیر بستهبندی و منجمد گردیدند تا تخمیر بیشتر متوقف شود.
- اندازهگیری اتانول: از سه ابزار پیشرفته استفاده شد: تنفسسنج قابل حمل، کروماتوگراف گازی پرتابل و تستهای شیمیایی. میانگین غلظت اتانول در میوههای اوگاندا ۰.۳۲ درصد و در ساحل عاج ۰.۳۱ درصد به دست آمد. میوههای پرطرفدار مانند انجیر (Ficus mucuso) و آلو گینهای (Parinari excelsa) بالاترین سطوح را داشتند.
- محاسبه مصرف روزانه: شامپانزهها روزانه ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدنشان (حدود ۴۵ کیلوگرم برای یک شامپانزه ۴۰ کیلویی) میوه میخورند، که ۶۰ تا ۸۰ درصد رژیم غذاییشان را تشکیل میدهد. با این حساب، مصرف روزانه اتانول حدود ۱۴ گرم تخمین زده شد.
این روشها، که بر پایه دادههای بلندمدت رژیم غذایی شامپانزههای رامشده استوار است، دقت بالایی دارند و محدودیتهایی مانند عدم اندازهگیری مستقیم مستی یا تغییرات فصلی را به حداقل میرسانند.
یافتههای کلیدی: مقدار الکل در رژیم شامپانزهها چقدر است؟
نتایج این مطالعه، تصویری شگفتانگیز از مصرف الکل شامپانزهها ترسیم میکند. در حالی که هر میوه به تنهایی الکل کمی (کمتر از ۰.۵ درصد) دارد، حجم بالای مصرف – حدود ۴.۵ کیلوگرم میوه در روز – آن را به مقداری قابل توجه تبدیل میکند. جدول زیر خلاصهای از دادههای اصلی را نشان میدهد:
| منطقه | غلظت متوسط اتانول در میوه (%) | مصرف روزانه اتانول (گرم) | معادل انسانی (تنظیمشده بر وزن بدن) |
|---|---|---|---|
| Ngogo, اوگاندا | ۰.۳۲ | ۱۴ | حدود ۲.۲ کوکتل |
| Tai, ساحل عاج | ۰.۳۱ | ۱۴ | حدود ۲.۶ کوکتل |
این معادل، بر اساس وزن کمتر شامپانزهها (۴۰ کیلوگرم در مقابل ۷۰ کیلوگرم انسان متوسط) محاسبه شده و نشان میدهد که شامپانزهها روزانه معادل دو نوشیدنی الکلی استاندارد (هر کدام ۱۴ گرم اتانول) دریافت میکنند. جالبتر اینکه، ۹۰ درصد میوههای افتاده حاوی اتانول هستند و شامپانزهها میوههای رسیدهتر را ترجیح میدهند، که غلظت الکلشان تا ۰.۶۱ درصد میرسد. به گزارش ایروتایم – irotime، این یافتهها با مشاهدات قبلی همخوانی دارد، جایی که شامپانزهها نان میوهای آفریقایی تخمیرشده را با هم به اشتراک میگذاشتند و نشانههایی از پیوند اجتماعی از طریق این رفتار نشان میدادند.
پیامدها: ارتباط مصرف الکل شامپانزهها با رفتار انسانی
این کشف، لایههای جدیدی به درک ما از تکامل میافزاید. الکسی مارو، یکی از نویسندگان مطالعه، میگوید: «یافتههای ما نشان میدهد که اجداد ما نیز به طور مزمن در معرض الکل غذایی بودند. فرضیه میمون مست پیشنهاد میکند که این مواجهه، ارتباطی میان مصرف الکل و پاداش یافتن قند میوهها در گونه ما ایجاد کرده و جذابیت امروزی انسان به الکل را توجیه میکند.»
از دیدگاه کارشناسی علوم، این موضوع میتواند به پیشگیری از سوءمصرف الکل در انسان کمک کند. اگر علاقه ما ریشه ژنتیکی و تکاملی دارد، مداخلات آموزشی و اجتماعی میتوانند بر پایه این دانش طراحی شوند. علاوه بر این، شامپانزهها الکل را به طور تصادفی مصرف میکنند، در حالی که انسانها عمداً به سراغ آن میروند – تفاوت کلیدی که نشاندهنده پیشرفت فرهنگی است. کاترین هوبایتر، متخصص میمونشناسی، اضافه میکند: «این کار نشان میدهد که رابطه ما با الکل به عمق ۳۰ میلیون سال پیش بازمیگردد. شاید برای شامپانزهها، این راهی برای ایجاد پیوندهای اجتماعی باشد، مثل جمع شدن روی کف جنگل و خوردن میوههای افتاده.»
تحقیقات آینده، مانند نمونهبرداری از ادرار شامپانزهها برای متابولیتهای الکل (مشابه مطالعه روی میمونهای عنکبوتی در ۲۰۲۲)، میتواند اثرات رفتاری را روشنتر کند.
